U ma\u0142ych dzieci obserwujemy zak\u0142opotanie, kiedy \u017ale post\u0105pi\u0105. Przejawia si\u0119 to w specyficznym zachowaniu, na przyk\u0142ad dziecko chce si\u0119 ukry\u0107, nagle staje si\u0119 ciche albo t\u0142umaczy si\u0119 szybko. To znaczy, \u017ce w dziecku jest poczucie dobra i \u017ce intuicyjnie wyczuwa, \u017ce zrobi\u0142o \u017ale. Dzieje si\u0119 tak zw\u0142aszcza wtedy, gdy sami rodzice \u017cyj\u0105 przestrzegaj\u0105c prawa moralnego i ucz\u0105 tego dziecko, a ono ch\u0142onie taka postaw\u0119 od urodzenia.<\/p>\n\n\n\n
Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego m\u00f3wi: „Moralno\u015b\u0107 czyn\u00f3w ludzkich zale\u017cy od: wybranego podmiotu,; zamierzonego celu czyli intencji; okoliczno\u015bci dzia\u0142ania”. (1) Oraz: „Czyn moralnie dobry zak\u0142ada jednocze\u015bnie dobro przedmiotu, celu i okoliczno\u015bci. Z\u0142y cel niszczy dzia\u0142anie, chocia\u017c jego przedmiot by\u0142by sam w sobie dobry (jak modlitwa i post „po to, by ludzie widzieli”). (2) Moralno\u015b\u0107 dotyczy wszystkich sfer \u017cycia cz\u0142owieka, r\u00f3wnie\u017c ma\u0142ego dziecka. Czy jednak mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o odpowiedzialno\u015bci moralnej dziecka w wieku przedszkolnym?<\/p>\n\n\n\n
„Kodeks prawa kanonicznego stwierdza, \u017ce ma\u0142oletni przed uko\u0144czeniem si\u00f3dmego roku \u017cycia, nazywa si\u0119 dzieckiem i uwa\u017cany jest za nieposiadaj\u0105cego u\u017cywania rozumu. Po sko\u0144czonym si\u00f3dmym roku \u017cycia domniemywa si\u0119, \u017ce posiada u\u017cywanie rozumu. Nie oznacza to jednak braku wra\u017cliwo\u015bci moralnej u ma\u0142ego dziecka, a st\u0105d jego ca\u0142kowitej nieodpowiedzialno\u015bci za swoje czyny. Stwierdzenie Kodeksu nale\u017cy interpretowa\u0107 w kategorii odpowiedzialno\u015bci po\u0142\u0105czonej z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zaci\u0105gni\u0119cia winy powa\u017cnego przekroczenia prawa moralnego. O takiej odpowiedzialno\u015bci nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 u ma\u0142ych dzieci przed uko\u0144czeniem si\u00f3dmego roku \u017cycia. Jednak psychologia rozwojowa i pedagogika, opieraj\u0105c si\u0119 na do\u015bwiadczeniu \u017cyciowym, wskazuj\u0105 na wra\u017cliwo\u015b\u0107 moraln\u0105 ma\u0142ego dziecka ju\u017c w okresie poniemowl\u0119cym. Poczucie powinno\u015bci powstaje wraz z poznaniem zasad moralnych. W miar\u0119 wzrastania zaczyna rozr\u00f3\u017cnia\u0107 dobro od z\u0142a, poznaje znaczenie nakazu <<nie wolno>>. Poj\u0119cia te kszta\u0142tuj\u0105 u dziecka doro\u015bli \u2013 rodzice i wychowawcy. Ju\u017c w tym wieku u dziecka zaczyna pojawia\u0107 si\u0119 uczucie wstydu, co oznacza jego rozwijaj\u0105ce si\u0119 poczucie moralne, jednak nie zawsze \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 z odpowiedzialno\u015bci\u0105 moraln\u0105.<\/p>\n\n\n\n
W wieku 5-6 lat (starszy wiek przedszkolny), rozwija si\u0119 zdolno\u015b\u0107 przewidywania i my\u015blenia przyczynowego w elementarnych formach. Szybko rozwija si\u0119 tak\u017ce u dziecka zdolno\u015b\u0107 rozumienia poj\u0119\u0107, wyobra\u017ania i wreszcie zdolno\u015b\u0107 uzasadnienia swego dzia\u0142ania. Ta ostatnia jest szczeg\u00f3lnie wa\u017cna z punktu widzenia teologii moralnej. \u015awiadczy ona o zrozumieniu przez dziecko w\u0142asnego dzia\u0142ania, a tym samym rodz\u0105cej si\u0119 odpowiedzialno\u015bci za w\u0142asne post\u0119powanie. U starszego dziecka przedszkolnego kszta\u0142tuje si\u0119 coraz wyra\u017aniej poczucie winy i wstydu z ni\u0105 zwi\u0105zanego. Nie zawsze b\u0119dzie ono zwi\u0105zane z pope\u0142nieniem grzechu.<\/p>\n\n\n\n
Pi\u0119cio- sze\u015bciolatek cz\u0119sto jest \u015bwiadomy niekt\u00f3rych swoich wykrocze\u0144 jako grzechu obra\u017caj\u0105cego pana Boga. Potrafi te\u017c wyrazi\u0107 skruch\u0119. \u015awiadomo\u015b\u0107 moralna, jak\u0105 zdobywa w tej fazie, wskazuje, \u017ce dziecko jest ju\u017c zdolne do pope\u0142nienia grzechu. Wielko\u015b\u0107 winy zale\u017cy bardzo mocno od indywidualnego tempa rozwoju oraz od wieku dziecka. Rozbudzenie u dziecka poczucia odpowiedzialno\u015bci za w\u0142asne post\u0119powanie \u2013 co stanowi przede wszystkim zadanie rodzic\u00f3w \u2013 owocuje wzrostem w mi\u0142o\u015bci Boga i bli\u017aniego, pomaga przezwyci\u0119\u017cy\u0107 egocentryzm i egoizm dziecka”. (3)<\/p>\n\n\n\n
W kontek\u015bcie rozwoju moralnego dziecka niezwykle wa\u017cne jest wi\u0119c wychowanie do odpowiedzialno\u015bci. Cz\u0142owiek odpowiedzialny umie dobrze wykorzysta\u0107 swoj\u0105 wolno\u015b\u0107, rozumian\u0105 jako umiej\u0119tno\u015b\u0107 wybierania dobra; potrafi podejmowa\u0107 decyzje i dokonywa\u0107 w\u0142a\u015bciwych wybor\u00f3w; ponosi bez buntu konsekwencje swoich decyzji i dzia\u0142a\u0144; rzetelnie wype\u0142nia swoje obowi\u0105zki; mo\u017cna na nim polega\u0107. Wczesne dzieci\u0144stwo jest najlepszym czasem do kszta\u0142towania tych umiej\u0119tno\u015bci. Dziecko zdobywa je poprzez wychowanie do samodzielno\u015bci, pos\u0142usze\u0144stwa, hojno\u015bci, m\u0119stwa, wychowywania uczu\u0107, wzrastaniu w cnotach itd.<\/p>\n\n\n\n
Po czym mo\u017cemy pozna\u0107, \u017ce przedszkolak rozumie czym jest odpowiedzialno\u015b\u0107?<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli na przyk\u0142ad nie trzeba mu ci\u0105gle przypomina\u0107 o jego ma\u0142ych obowi\u0105zkach; je\u015bli zasadniczo jest pos\u0142uszne; je\u015bli potrafi przyzna\u0107 si\u0119 do b\u0142\u0119du; dotrzymuje obietnic; umie podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 grupie (w rodzinie, przedszkolu) \u2013 to znak, \u017ce przyk\u0142ad i trud wychowawczy rodzic\u00f3w owocuje w poczuciu odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Poj\u0119cie odpowiedzialno\u015bci moralnej wi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce z wychowywaniem sumienia. „W g\u0142\u0119bi sumienia cz\u0142owiek odkrywa prawo, kt\u00f3rego sam sobie nie daje, lecz kt\u00f3remu winien by\u0107 pos\u0142uszny i kt\u00f3rego g\u0142os, nawo\u0142uj\u0105c go zawsze do mi\u0142owania i czynienia dobra oraz unikania z\u0142a tam, gdzie nale\u017cy, rozbrzmiewa we wn\u0119trzu cz\u0142owieka\u2026 Cz\u0142owiek bowiem ma w sercu przez Boga wpisane prawo\u2026. Sumienie jest najskrytszym o\u015brodkiem i sanktuarium cz\u0142owieka, w nim pozostaje on sam z Bogiem, kt\u00f3rego g\u0142os rozbrzmiewa w jego wn\u0119trzu.” (4)<\/p>\n\n\n\n
Beata Nadolna, pedagog, dyrektor Przedszkola im. \u015aw. Anio\u0142\u00f3w Str\u00f3\u017c\u00f3w w Poznaniu<\/p>\n\n\n\n
(1) KKT pkt. 1750<\/p>\n\n\n\n
(2) KKK pkt. 1755<\/p>\n\n\n\n
(3) Wczesna Komunia \u015awi\u0119ta, Apostolikum, rozdzia\u0142 napisany przez ks. prob. Marcina W\u0119c\u0142awskiego, str. 23-24<\/p>\n\n\n\n
(4) KKK pkt. 1776<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
U ma\u0142ych dzieci obserwujemy zak\u0142opotanie, kiedy \u017ale post\u0105pi\u0105. Przejawia si\u0119 to w specyficznym zachowaniu, na przyk\u0142ad dziecko chce si\u0119 ukry\u0107, nagle staje si\u0119 ciche albo t\u0142umaczy si\u0119 szybko. To znaczy, \u017ce w dziecku jest poczucie dobra i \u017ce intuicyjnie wyczuwa, \u017ce zrobi\u0142o \u017ale. Dzieje si\u0119 tak zw\u0142aszcza wtedy, gdy sami rodzice \u017cyj\u0105 przestrzegaj\u0105c prawa moralnego […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":177,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[23],"class_list":["post-176","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-porady","tag-porady"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/176","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=176"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/176\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":178,"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/176\/revisions\/178"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/177"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=176"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=176"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wczesna-komunia.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=176"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}